Obowiązek noszenia obuwia roboczego (a tym bardziej obuwia ochronnego jako środka ochrony indywidualnej) wynika bezpośrednio z przepisów BHP i oceny ryzyka zawodowego. W praktyce pytanie o „zwolnienie” pojawia się najczęściej przy dolegliwościach stóp, nietypowych wymaganiach stanowiska albo sporach o możliwość używania własnych butów. Możliwości są, ale ograniczone i zawsze zależne od realnych zagrożeń na stanowisku.

Obuwie robocze a obuwie ochronne (SIO) – kluczowa różnica

W języku potocznym oba pojęcia bywają mieszane, a to prowadzi do błędnych oczekiwań co do „zwolnień”.

Obuwie robocze

Obuwie robocze jest elementem odzieży i obuwia roboczego. Jego celem bywa ochrona ubrania i prywatnego obuwia przed zniszczeniem lub zabrudzeniem, spełnienie wymogów technologicznych, sanitarnych albo ogólnych wymogów BHP.

Obuwie ochronne jako środek ochrony indywidualnej (SIO)

Obuwie ochronne (SIO) jest dobierane do konkretnych zagrożeń i zwykle musi spełniać wymagania norm, m.in. PN-EN ISO 20345 (np. podnosek, odporność na przebicie, właściwości antypoślizgowe, odporność na wodę). Przykładowe oznaczenia to m.in. SRC (poślizg), P (przebicie), WR (wodoodporność) – dobór wynika z oceny ryzyka.

Na stanowiskach, na których obuwie ochronne jest wymagane z uwagi na wysokie ryzyko urazu, „zwolnienie” z jego noszenia jest w praktyce równoznaczne ze zmianą warunków pracy lub stanowiska, a nie z prostą zgodą na pracę bez zabezpieczenia.

Podstawa prawna – art. 237⁷ Kodeksu pracy (pełny tekst)

Poniżej przytoczony jest dokładny tekst przepisu, na którym opiera się obowiązek zapewnienia obuwia roboczego oraz zasady dopuszczania obuwia własnego:

Art. 237⁷.

§ 1. Pracodawca jest obowiązany dostarczyć pracownikowi nieodpłatnie odzież i obuwie robocze spełniające wymagania określone w Polskich Normach:

1) jeżeli odzież własna pracownika może ulec zniszczeniu lub znacznemu zabrudzeniu,

2) ze względu na wymagania technologiczne, sanitarne lub bezpieczeństwa i higieny pracy.

§ 2. Pracodawca może ustalić stanowiska pracy, na których dopuszcza się używanie przez pracowników, za ich zgodą, własnej odzieży i obuwia roboczego spełniających wymagania bezpieczeństwa i higieny pracy.

§ 3. Przepis § 2 nie dotyczy stanowisk pracy związanych z bezpośrednią obsługą maszyn i innych urządzeń technicznych albo prac powodujących intensywne brudzenie lub skażenie odzieży i obuwia środkami chemicznymi lub promieniotwórczymi albo materiałami biologicznie zakaźnymi.

§ 4. Pracownikom używającym własnej odzieży i obuwia roboczego przysługuje ekwiwalent pieniężny w wysokości uwzględniającej ich aktualne ceny.

Czy „zwolnienie” z noszenia obuwia roboczego jest możliwe?

W sensie prawnym najczęściej nie chodzi o „zwolnienie”, tylko o jedną z trzech sytuacji:

• dopuszczenie własnego obuwia (za zgodą pracownika) – jeśli spełnia wymagania BHP i stanowisko nie jest objęte zakazem z art. 237⁷ §3,
• dostosowanie obuwia zapewnianego przez pracodawcę (inny model, rozmiar, tęgość, wkładki, rozwiązania medyczne) – gdy problemem są dolegliwości zdrowotne,
• zmiana stanowiska lub warunków pracy – gdy na danym stanowisku wymagane jest obuwie ochronne, a pracownik nie może go nosić z przyczyn zdrowotnych lub innych udokumentowanych powodów.

Pracodawca nie może dopuścić do pracy bez wymaganego obuwia (roboczego lub ochronnego, zależnie od ryzyka). To ważne także z perspektywy odpowiedzialności za wypadek przy pracy.

Komu może przysługiwać wyjątek – najczęstsze scenariusze

1) Zgoda na używanie własnego obuwia (gdy stanowisko na to pozwala)

To najbardziej „realny” wariant w praktyce biurowo-magazynowej o niskim ryzyku, w lekkiej produkcji bez narażeń mechanicznych i bez obsługi maszyn, a także tam, gdzie obuwie ma funkcję głównie porządkową lub sanitarną.

Warunki konieczne:

• pracodawca musi mieć wykaz stanowisk, na których dopuszcza własne obuwie,
• musi istnieć zgoda pracownika (nie wolno zmuszać do używania własnych butów),
• obuwie musi spełniać wymagania BHP dla danego stanowiska,
• pracownikowi należy się ekwiwalent pieniężny (art. 237⁷ §4), jeśli używane jest obuwie własne w ramach przyjętych zasad.

Jednocześnie art. 237⁷ §3 wprowadza istotne wyłączenia – przy bezpośredniej obsłudze maszyn, intensywnym brudzeniu lub skażeniu chemicznym, promieniotwórczym lub biologicznym nie można „przenieść odpowiedzialności” na obuwie prywatne.

2) Przeciwwskazania zdrowotne – co wtedy?

Dolegliwości stóp to częsty powód konfliktów. Kluczowe jest uporządkowanie faktów: lekarz medycyny pracy nie „zwalnia” z noszenia obuwia roboczego ani ochronnego. Lekarz orzeka o braku przeciwwskazań do pracy na danym stanowisku (ewentualnie wskazuje ograniczenia lub zalecenia), natomiast obowiązki BHP i dobór ochrony wynikają z oceny ryzyka oraz organizacji pracy.

Jeżeli problem dotyczy konkretnego modelu obuwia, a nie samej pracy, właściwą ścieżką jest zwykle dostosowanie obuwia lub zmiana stanowiska, a nie „zwolnienie z butów”.

Praktyczne przypadki medyczne – działania krok po kroku

Haluksy (paluch koślawy) – ból przy wąskim nosku i ucisku

1. Zgłoszenie problemu przełożonemu lub służbie BHP w sposób udokumentowany (np. notatka, mail).
2. Weryfikacja doboru obuwia w oparciu o ocenę ryzyka: często wystarcza model o większej tęgości, miększych wykończeniach, innym kopycie.
3. Dobór alternatywnych modeli w konsultacji z lekarzem medycyny pracy (praktyka rekomendowana szczególnie przy nawracających problemach).
4. Dopuszczenie wkładek lub odciążenia, jeśli nie pogarsza to właściwości ochronnych (np. stabilność, antypoślizg).
5. Gdy nie da się zapewnić zgodnego i tolerowanego obuwia na stanowisku o wysokim ryzyku – rozważenie przeniesienia na inne stanowisko lub inne rozwiązania kadrowe.

Płaskostopie – potrzeba wkładek ortopedycznych i stabilizacji

1. Ocena, czy wkładki są dopuszczalne w danym typie obuwia ochronnego (nie każde obuwie „znosi” wkładki bez utraty parametrów dopasowania).
2. Dobór obuwia kompatybilnego z wkładkami (często modele z wymienną wkładką i większą objętością wewnętrzną).
3. Ustalenie zasad użytkowania (np. kiedy wkładki są wymagane, kto finansuje, jak wygląda wymiana).

Cukrzyca i stopa cukrzycowa – ryzyko otarć i trudno gojących się ran

1. Priorytetem jest eliminacja ucisku i otarć – nawet drobne urazy mogą mieć poważne skutki zdrowotne.
2. Dobór obuwia o możliwie bezszwowym wnętrzu, odpowiedniej amortyzacji i stabilności, przy zachowaniu wymogów ochronnych stanowiska.
3. Ustalenie procedury kontroli stanu stóp i obuwia w ramach profilaktyki (organizacyjnie: przerwy, kontrola dopasowania, szybka wymiana wadliwego obuwia).
4. Jeżeli wymogi ochronne stanowiska są nie do pogodzenia ze stanem zdrowia – w praktyce wchodzi w grę przeniesienie na inne stanowisko lub zmiana organizacji pracy.

Ostroga piętowa – problem z twardą podeszwą i amortyzacją

1. Weryfikacja, czy problemem jest amortyzacja (często pomaga wkładka, inna wkładka fabryczna lub model z lepszym tłumieniem).
2. Sprawdzenie wymogów antypoślizgowych (np. SRC) – komfort nie może obniżać bezpieczeństwa na mokrych lub zaolejonych posadzkach.
3. Test dopasowania i użytkowania w kontrolowanych warunkach (np. przez kilka dni) przed zatwierdzeniem większej partii obuwia.

Rola oceny ryzyka zawodowego i konsultacji z medycyną pracy

Ocena ryzyka zawodowego jest punktem wyjścia do ustalenia, czy wymagane jest obuwie robocze, czy obuwie ochronne jako SIO, oraz jakie parametry muszą być spełnione (poślizg, przebicie, podnosek, odporność na wodę i inne).

Coraz częściej zalecane jest, aby dobór alternatywnych modeli konsultować z lekarzem medycyny pracy jeszcze przed zakupem. Zmniejsza to liczbę sporów i ogranicza ryzyko, że zakupione obuwie okaże się nieużyteczne z przyczyn zdrowotnych.

Warto też mieć na uwadze trend legislacyjny: od kwietnia 2026 r. mogą upowszechnić się bardziej indywidualne zalecenia w orzeczeniach profilaktycznych, co w praktyce może zwiększać liczbę wniosków o dopasowanie obuwia do ograniczeń zdrowotnych.

Kto nie może liczyć na „zwolnienie” – stanowiska wysokiego ryzyka

Jeżeli praca wiąże się z realnym ryzykiem urazów stóp (uderzenie, zmiażdżenie, przebicie, poślizg) lub narażeniem na substancje niebezpieczne, pracodawca ma obowiązek wymagać obuwia ochronnego zgodnego z zagrożeniami. Dotyczy to w szczególności stanowisk:

• z obsługą maszyn i urządzeń technicznych,
• magazynowych i produkcyjnych z ruchem wózków, palet i ładunków,
• z ryzykiem przebicia podeszwy (np. odpady, elementy metalowe, szkło),
• z narażeniem na chemikalia, skażenia lub czynniki biologiczne.

W takich warunkach „zwolnienie z noszenia obuwia ochronnego” bez zmiany stanowiska jest co do zasady sprzeczne z BHP.

Konsekwencje nieprzestrzegania – dla pracownika i pracodawcy

Skutki po stronie pracownika

Nieprzestrzeganie zasad BHP (w tym obowiązku używania przydzielonego obuwia roboczego lub środków ochrony indywidualnej) może skutkować:

• karami porządkowymi (np. upomnienie, nagana),
• w skrajnych przypadkach rozwiązaniem umowy, jeżeli naruszenia są ciężkie lub uporczywe i realnie zagrażają bezpieczeństwu.

Skutki po stronie pracodawcy

Pracodawca nie może dopuścić do pracy osoby bez wymaganego zabezpieczenia. Zaniechanie egzekwowania obuwia podnosi ryzyko wypadku i odpowiedzialności. Dodatkowo kontrola PIP może zakończyć się sankcjami – w praktyce wskazuje się m.in. możliwość nałożenia grzywny do 30 000 zł.

Istotny jest też kontekst wypadkowości: w 1. półroczu 2025 r. zgłoszono 30 655 osób poszkodowanych w wypadkach przy pracy (wzrost o 0,7% rok do roku), a wskaźnik wypadkowości wyniósł 2,23 na 1000 pracujących. W 2024 r. było to ok. 67 000 poszkodowanych (spadek o 2,4% według GUS). Wypadki związane z kontaktem z przedmiotami ostrymi, szorstkimi lub chropowatymi stanowią ok. 17% wszystkich wypadków przy pracy, co dobrze pokazuje, że ochrona przed urazami mechanicznymi (w tym stóp) ma praktyczne znaczenie.

Jak ułożyć procedurę „zwolnienia” zgodnie z prawem – dobre praktyki

W wielu firmach problem wynika nie z przepisów, lecz z braku jasnej ścieżki postępowania. W regulacjach wewnętrznych warto ująć:

• procedurę zgłaszania przeciwwskazań zdrowotnych lub problemów z dopasowaniem obuwia,
• zasady doboru alternatywnych modeli (np. lista parametrów, test dopasowania, konsultacje z medycyną pracy),
• kiedy dopuszczalne jest obuwie własne, a kiedy jest to zakazane (zgodnie z art. 237⁷ §3),
• zasady i wysokość ekwiwalentu za używanie własnego obuwia roboczego,
• tryb dokumentowania wydania obuwia i potwierdzania zapoznania się z zasadami BHP.

Checklisty – szybka weryfikacja dla obu stron

Checklist dla pracodawcy

• czy ocena ryzyka wskazuje na obuwie robocze czy obuwie ochronne (SIO)?
• czy określono wymagane parametry (np. SRC, P, WR) i zgodność z PN-EN ISO 20345?
• czy istnieje wykaz stanowisk dopuszczających własne obuwie oraz procedura zgody?
• czy zapewniono ekwiwalent przy używaniu obuwia własnego (gdy dopuszczone)?
• czy jest ścieżka postępowania przy przeciwwskazaniach zdrowotnych (alternatywny model, wkładki, przeniesienie)?
• czy przełożeni egzekwują noszenie obuwia, aby nie dopuszczać do pracy bez wymaganej ochrony?

Checklist dla pracownika

• czy problem dotyczy konkretnego modelu obuwia, czy samego faktu noszenia ochrony?
• czy dolegliwości zostały zgłoszone i udokumentowane?
• czy istnieje możliwość doboru innego modelu lub zastosowania wkładek bez pogorszenia bezpieczeństwa?
• czy stanowisko dopuszcza używanie własnego obuwia zgodnie z zasadami firmy i art. 237⁷ KP?
• czy otrzymano informację, jakie wymagania BHP musi spełniać obuwie na danym stanowisku?

Podsumowanie

Zwolnienie z noszenia obuwia roboczego jest możliwe wyłącznie w ograniczonym zakresie i najczęściej nie oznacza pracy „bez butów BHP”, lecz dopuszczenie własnego obuwia (za zgodą i przy spełnieniu wymagań) albo dostosowanie modelu do potrzeb zdrowotnych. Na stanowiskach wysokiego ryzyka, gdzie wymagane jest obuwie ochronne jako SIO, zwolnienie jest w praktyce niemożliwe bez zmiany stanowiska lub organizacji pracy. Lekarz medycyny pracy nie zwalnia bezpośrednio z obowiązku noszenia obuwia ochronnego – orzeka o zdolności do pracy na danym stanowisku, a obowiązki BHP wynikają z przepisów i oceny ryzyka. Najbezpieczniejszą drogą jest połączenie: rzetelnej oceny ryzyka, konsultacji doboru obuwia, jasnych procedur oraz konsekwentnego egzekwowania zasad.